ოდესმე გიფიქრიათ, როგორ ახერხებენ წარმატებული მეწარმეები და ლიდერები ისეთი გადაწყვეტილებების მიღებას, რომლებიც მათ წინსვლაში ეხმარება? ხშირად, საქმე მხოლოდ ინტუიციასა და გამოცდილებაში არ არის. მათ უკან დგას მენტალური მოდელები – მარტივი, მაგრამ მძლავრი ჩარჩოები, რომლებიც სამყაროს გაგებაში, სიტუაციების გაანალიზებასა და ინფორმირებული გადაწყვეტილებების მიღებაში გვეხმარება.
რას წარმოადგენს გონებრივი მოდელი? მე მათ განვიხილავ, როგორც მარტივ ჩარჩოებს, რომლებიც გვეხმარება იმის გაგებაში, თუ როგორ მუშაობს რაღაც. ისინი შეიძლება მომდინარეობდეს სხვადასხვა დისციპლინებიდან, როგორიცაა ფიზიკა, ინჟინერია, ფსიქოლოგია, ფილოსოფია და ეკონომიკა. მიუხედავად იმისა, რომ მათი გამოყენება მრავალ სიტუაციაშია შესაძლებელი, ისინი განსაკუთრებით გამოსადეგია ბიზნესში, სადაც ფსონები მაღალია და გადაწყვეტილებებს შეიძლება დიდი შედეგები მოჰყვეს.
გთავაზობთ 7 გონებრივ მოდელს, რომელთა გამოყენებაც თქვენს ბიზნესში შეგიძლიათ.
1. პირველადი პრინციპები (First principles)
პირველადი პრინციპების გონებრივი მოდელი გულისხმობს რთული იდეების ფუნდამენტურ ჭეშმარიტებებად დაშლას. მისი წარმოშობა ფილოსოფოს არისტოტელეს უკავშირდება, რომელმაც პირველადი პრინციპები განსაზღვრა, როგორც „პირველი საფუძველი, საიდანაც რაღაც არის ცნობილი“. მე ამ კონცეფციის შესახებ ილონ მასკის ინტერვიუდან გავიგე:
„ყველაფერი დაყავით ყველაზე ფუნდამენტურ ჭეშმარიტებებამდე და თქვით: ‘კარგი, რა არის ის, რაშიც დარწმუნებულები ვართ, რომ ჭეშმარიტია, ან რამდენადაც შესაძლებელია, ჭეშმარიტია?’ და შემდეგ აქედან იმსჯელეთ.“
ამ პრინციპის გამოყენებით, მასკმა შეძლო გაეგო, რომ რაკეტის ღირებულება მისი გასაყიდი ფასის ორ პროცენტს შეადგენდა. ამ ელემენტარულმა აზროვნებამ მნიშვნელოვნად შეუწყო ხელი SpaceX-ის წარმატებას. ცხადია, არ უნდა გვქონდეს ამბიცია, რომ ილონ მასკები გავხდეთ, მაგრამ თუ რთული პრობლემების გადაჭრას ცდილობთ, ღირს მათთან მიახლოება პირველადი პრინციპების საფუძველზე, რათა საკუთარი, უნიკალური დასკვნები გამოიტანოთ.
2. მეორე რიგის აზროვნება (Second-order thinking)
მეორე რიგის აზროვნება არის უნარი, რომ გადაწყვეტილების უშუალო შედეგებს მიღმა გაიხედოთ და შეაფასოთ გრძელვადიანი ეფექტები, კითხვის დასმით: „და მერე რა?“ (And then what?).
პრობლემის სირთულის მიუხედავად, მეორე რიგის შედეგებზე ფიქრი ფასდაუდებელია, რის გამოც მას თითქმის ყველა ჩემს გადაწყვეტილებაზე ვიყენებ.
რა თქმა უნდა, უფრო რთულია მეორე რიგის მოაზროვნე იყო, როცა პრობლემები რთული ან უცნობია. ადამიანებმა იციან, რომ ძალიან ბევრი შაქრის მიღების მეორე რიგის შედეგი, მაგალითად, დიაბეტი ან გულის დაავადებაა. მაგრამ გაცილებით რთულია დაადგინო ისეთი მარკეტინგული პროექტის მეორე რიგის შედეგები, რომელიც აქამდე არასდროს გიცდია.
წაიკითხეთ „კობრას ეფექტის“ შესახებ – ეს შესანიშნავი მაგალითია იმისა, თუ რატომ არის მეორე რიგის აზროვნება ასეთი მნიშვნელოვანი.
3. ინვერსიული აზროვნება (Inversion thinking)
ეს პრინციპი ჩარლი მანგერისგან ვისწავლე: „მხოლოდ ის მინდა ვიცოდე, სად მოვკვდები, რათა იქ არასდროს წავიდე“.
ინვერსიული აზროვნება გულისხმობს სცენარის შეცვლას და პრობლემის საპირისპირო მხრიდან დანახვას. წარმატების მიღწევაზე ფიქრის ნაცვლად, განიხილავთ, რა შეიძლება გახდეს წარუმატებლობის მიზეზი. ეს არის თქვენი აზროვნებისთვის გამოწვევის შექმნის გზა, რათა ახალი შეხედულებები შეიძინოთ.
მაგალითად, თუ თქვენი მიზანია წელს თქვენი ბიზნესი 10%-ით გაზარდოთ, შეგიძლიათ იკითხოთ: „რა გამოიწვევდა იმას, რომ ჩემი ბიზნესი წელს ნამდვილად არ გაიზრდებოდა 10%-ით?“ შემდეგ, გააკეთეთ ამ ყველაფრის საპირისპირო.
4. დადასტურების მიკერძოება (Confirmation bias)
დადასტურების მიკერძოება არის ჩვენი ტენდენცია, ვეძიოთ, ვამჯობინოთ და მეტი მნიშვნელობა მივანიჭოთ მტკიცებულებას, რომელიც ჩვენს რწმენას შეესაბამება. თუ თქვენ ქვეცნობიერად უკვე გადაწყვიტეთ ბიზნეს გადაწყვეტილების მიღება, გაცილებით ადვილი იქნება იპოვოთ მტკიცებულება, რომელიც დაგარწმუნებთ მის განხორციელებაში. ამიტომაც მიყვარს კითხვების დასმა:
- რატომ შეიძლება ვცდებოდე?
- რატომ მინდა, რომ ეს ჭეშმარიტი იყოს?
- საპირისპირო მხარეს რომ ვყოფილიყავი, რა არგუმენტებს წარმოვადგენდი?
ასევე, მიმაჩნია, რომ სასარგებლოა მეორე აზრის კითხვა იმ ადამიანისთვის, რომელიც ამ პროცესში პირდაპირ არ არის ჩართული.
5. უსაფრთხოების ზღვარი (Margin of safety)
თქვენი ბიზნეს იდეა შეიძლება ჩავარდეს, ინვესტიცია შეიძლება განადგურდეს, ან თქვენი ცხოვრების წლები რაღაცაზე ტყუილად დახარჯოთ. ამის თავიდან აცილება სრულად შეუძლებელია, და სწორედ ამიტომ არის უსაფრთხოების ზღვარი ასეთი მნიშვნელოვანი, განსაკუთრებით ბიზნესში.
ჯეიმს კლერის თანახმად, უსაფრთხოების ზღვარი არის საინჟინრო კონცეფცია, რომელიც აღწერს სისტემის უნარს, გაუძლოს მოსალოდნელზე დიდ დატვირთვას. ან როგორც კით კანინგემი აღწერს: „ფხვნილის მარაგის შენარჩუნება“.
ასე რომ, სანამ კიდევ ერთ ბიზნეს გადაწყვეტილებას მიიღებთ, შეაფასეთ, რა შეიძლება მოხდეს ცუდი და როგორ დაიცავთ თავს ამისგან, თუკი ასე მოხდა.
6. ბერკეტი (Leverage)
ვფიქრობ, ბერკეტი ერთ-ერთი ყველაზე მძლავრი გონებრივი მოდელია. ის ჩემს რადარზე ნავალ რავიკანტის tweetstorm_დან გამოჩნდა ბედნიერებასა და სიმდიდრეზე საუბრისას და მას შემდეგ ჩემთან დარჩა.
ბერკეტი სამეცნიერო ტერმინია, რომელიც მომდინარეობს ბერკეტიდან – მარტივი მექანიზმიდან, რომელიც შედგება ფიქსირებულ წერტილზე (საყრდენზე) დამაგრებული ღეროსგან. ბერკეტი გამოიყენება საწყისი ძალის გასაძლიერებლად, რათა უფრო დიდი გამომავალი ძალა მოგვცეს. ეს კონცეფცია ხშირად გამოიყენება ბიზნესშიც. იდეა იმაში მდგომარეობს, რომ მიიღოთ გადაწყვეტილებები, სადაც მცირე ძალისხმევას შეუძლია მნიშვნელოვანი შედეგი მოიტანოს.
ბერკეტის გაგება და გამოყენება ბიზნესში გადამწყვეტია, რადგან ის გვეხმარება დიდი ნახტომების გაკეთებაში ნაკლები რესურსებით.
7. რუკა არ არის ტერიტორია (The map is not the territory)
ეს გონებრივი მოდელი პოლონელ-ამერიკელი მეცნიერისა და ფილოსოფოსის ალფრედ კორზიბსკისგან მომდინარეობს. მან შექმნა ორი ფრაზა: „რუკა არ არის ტერიტორია“ და „სიტყვა არ არის საგანი“. ორივე ხაზს უსვამს განსხვავებას წარმოდგენას (რუკა) და რეალობას (ტერიტორია) შორის. იდეა იმაში მდგომარეობს, რომ ჩვენი გონებრივი მოდელები, რწმენები და აღქმები არ არის იგივე, რაც გარე, ობიექტური რეალობა, რომლის წარმოდგენასაც ისინი ცდილობენ.
ბიზნესში ძალიან ადვილია, რომ გადახედო კონკრეტულ ქეისს ან ინტერვიუს და შეეცადო იგივე გაიმეორო, მსგავსი შედეგების მოლოდინით. როგორც თქვენ წარმოგიდგენიათ, ეს იშვიათად ხდება – და თუ მოხდა, ეს ყოველთვის პირდაპირ არ არის დაკავშირებული „რუკასთან“. ეს იმიტომ, რომ რუკა არ არის ტერიტორია. სხვისი წარმატების გზა, რომელსაც შეიძლება წლები დასჭირდა, შეკუმშულია რუკად (მაგ., წიგნად ან პოდკასტად) და ჩვენც შესაბამისად უნდა მოვექცეთ მას.
ეს გონებრივი მოდელები ინსტრუმენტებია და არა წესები. მათი გამოყენება გააძლიერებს თქვენს კრიტიკულ აზროვნებას და დაგეხმარებათ უფრო ჭკვიანური გადაწყვეტილებების მიღებაში. რომელი მოდელის გამოყენებას დაიწყებდით დღესვე?
